 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
TYTUŁ: Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska Wywiad z Ambasadorem Izraela w Polsce, bogato ilustrowany zdjęciami archiwalnymi. Książka "Ziemia i chmury" to zjawisko nietypowe pod każdym względem, nie przypominam sobie bowiem, aby którykolwiek urzędujący w Polsce w ostatnich latach ambasador zdecydował się na tego rodzaju szczerą rozmowę i książkową publikację tej rozmowy w Polsce. Nie sądzę, aby ta jego wypowiedź wymagała nadmiaru komentarzy i przypisów. Każdemu pozostaje możliwość i dobre prawo do ustosunkowania się do odczuć i sądów Szewacha Weissa. Rozważając jednak te odczucia i sądy należy pamiętać o całym przebiegu jego życia i cieszyć się, że ludzie o takiej wrażliwości, otwartości, życzliwości znajdują się wśród Ocalałych. Władysław Bartoszewski
|
|
||
Promocje książki:
Recenzja książki Szewacha Weissa Kiedy przed 60 laty Szewach Weiss ukrywał się przed hitlerowcami w kapliczce, w ramionach Ukrzyżowanego, chciał być jaszczurką. Jaszczurka jest wolna, może się wymknąć, nie zwróci niczyjej uwagi - myślał wówczas kilkuletni żydowski chłopiec. Więc kiedy potem zmienił kryjówkę na piwnicę pod czujną opieką Polki, sąsiadki z Borysławia - najważniejszy był instynkt: ocaleć. Później ocalony z zagłady młody Szewach postanowił wydać prywatną wojnę Hitlerowi - pędził do nowego życia, trenował ciało, by zapomniało jak było wychudzone, współtworzył nowe państwo Izrael. Jeszcze później został politologiem, przewodniczącym Knessetu, przewodniczącym Rady Instytutu Pamięci Yad Vashem... Po latach wie, że wszystko to miało swój cel: uwolnić się od piwnicy, od Holokaustu. Ale nie udało mu się uciec. Przed trzema laty wrócił do Polski na dobre - jako ambasador Izraela. Wydawać by się mogło, że życie zatoczyło koło. Ale Weiss mówi: nieprawda, tu otwiera się jeszcze jedno koło...
Monika Żmijewska
Ziemia, chmury, ciemności...
Część II: Tak blisko...– Co to znaczy dla ciebie być ambasadorem Izraela tutaj, w Warszawie? Myślę, że mój sposób bycia ambasadorem, sposób kształtowania wzajemnych stosunków, wynika z mojej biografii. A w niej jest miłość do tej ziemi i do ludzi, którzy nas uratowali, uczucia tak bardzo subiektywne. Wiem, że gdyby Polacy czuli do Żydów to, co ja czuję do Polaków, nasze wzajemne stosunki byłyby dużo lepsze. Ale jak mówimy o stosunkach polsko-żydowskich i o mojej pracy ambasadora, to takim mikroświatem jest dla mnie nasza ambasada w Warszawie. Pracują u nas i Żydzi, i Polacy, i ja wszystkich, bez względu na pracę, jaką wykonują, i narodowość, traktuję jednakowo. Pracujemy razem, razem spotykamy się na przyjęciach z okazji naszych świąt i wszyscy – od sprzątaczki po wysokich urzędników z Biura Spraw Zagranicznych – są dla mnie jednakowo ważni i równi. Bardzo dużo jeżdżę z naszym kierowcą, Wojtkiem. Chyba najwięcej czasu w Polsce z nim spędzam. Wojtek pracuje w naszej ambasadzie od początku, przeszło dziesięć lat. Ambasadorzy się zmieniają, a on zostaje. Bardzo dużo się od niego uczę i bardzo lubię z nim rozmawiać; to bardzo mądry i ciekawy człowiek. Jak jeździmy na różne dyplomatyczne przyjęcia, to mam wrażenie, że Wojtek jest najważniejszy w grupie kierowców wszystkich ambasadorów. I jestem z tego dumny! Opowiem ci, jak wygląda dzień ambasadora Izraela w Polsce, na przykład taki jak dzisiaj, 11 maja 2001 roku. O godzinie 11 zostałem zaproszony do szkoły Laudera na uroczystość darowania Tory. Piękna uroczystość! Dzieci ubrane odświętnie, ładnie, stoją na schodach szkoły i śpiewają na nasze powitanie, na powitanie rodziców i nauczycieli. W tej szkole dzieci polskie uczą się razem z dziećmi żydowskimi. Zawsze, kiedy patrzę na taką grupę, widzę ich oczy, piękne oczy, to przypominają mi się zdjęcia z Oświęcimia, stosy bucików i włosów. Fotografie tych dzieci, robione często tuż przed ich zamordowaniem. I świadomość, że ich wszystkich spalili. Nie mogę tego oddzielić – wtedy i dzisiaj, tam i tu. Bo to jednak stało się tu. I to były dzieci stąd. I potem ta uroczystość – darowanie sefer Tory. Może dziś w Warszawie jest pięć sefer Tory, kiedyś ich były setki. Uroczystość była piękna, radosna, symbol odradzającego się w Polsce żydowskiego życia. To było o jedenastej. Potem o wpół do pierwszej spotkanie w Sejmie z grupą Komisji Spraw Zagranicznych, która wyjeżdża na oficjalną wizytę do Izraela. Rozmawiamy o tym, przygotowujemy się do tego spotkania. Później poseł Folwarczny zaprosił mnie na spotkanie z grupą młodzieży z Gliwic. Opowiadałem tym uczniom o tym, że jak po wojnie przyjechałem z rodzicami z Borysławia do Gliwic, to z mieszkania, które zostało nam przydzielone, urzędnik wyrzucił niemiecką rodzinę. Dał im godzinę na spakowanie. W tej rodzinie był chłopiec w moim wieku – on płakał i ja płakałem. Nie mówiłem o Niemcach, o Polakach, o Żydach – mówiłem o dzieciach, które, bez względu na narodowość, zawsze cierpią najbardziej. Potem wróciłem do ambasady i dostałem do przeczytania artykuł, który się ukazał w dzisiejszym numerze gazety „Nasz Dziennik”. Artykuł zatytułowany „Dyplomata–prowokator”. Przeczytam ci komentarz redakcyjny:
– Oburzające! Ale ta gazeta ma taki styl i taki sposób myślenia. Tak pisze dziennik Kościoła, gazeta katolików! Zgoda, nie wszystkich. W państwie ważnym w Europie, które przechodzi głębokie procesy demokratyczne, które ma chęć i szanse wejść do Unii Europejskiej – gdybym tylko mógł pomóc, to bym pomógł – czytam taki artykuł! Polska – w tym państwie kiedyś żyło prawie cztery miliony Żydów, a teraz zostało może trzy, cztery, może pięć tysięcy, nie więcej. Z tego państwa w 1968 roku komunistyczne władze wypędziły Żydów, czegoś takiego nie było nigdzie na świecie, nawet w państwach arabskich. Państwo, które straciło cztery i pół tysiąca oficerów w Katyniu, wśród których było około tysiąca Żydów. Państwo, w którym najwyższa osobistość Kościoła katolickiego, prymas Glemp, uważa, że naród żydowski powinien przeprosić naród polski za udział Żydów w represjach stalinowskich lat pięćdziesiątych. Mówi to człowiek, który na pewno wie, że również wśród Polaków było dużo komunistów. Że Żydzi, którzy byli komunistami, mieli obywatelstwo polskie i w myśl prawa byli Polakami. Jako komuniści już dawno odeszli od swego narodu – uważali, że religia to opium dla mas – ale z Polski nie chcieli wyjechać, bo na tej ziemi żyli od pokoleń. Przez wiele lat przy obozie w Majdanku wisiała tablica: „Tu faszyści zamordowali tyle i tyle obywateli polskich”. Wszyscy wiedzieli, że w Majdanku zginęli Żydzi, ale dla propagandy byli Polakami. Do dzisiaj w Bełżcu jest tablica, która głosi, że: „Tu faszyści zamordowali 600 tysięcy ofiar” – nie Żydów, ofiar! O tym, że byli Żydami, się nie mówi! Do takiej Polski Izrael przysyła ambasadora, który codziennie powtarza, że Polska nigdy nie miała swojego Lawalla, Pétaina, ani Quislinga. I który został podczas wojny uratowany przez rodziny polskie i ukraińską. I o tym mówi w prasie, radiu i telewizji, i na wszystkich spotkaniach z Polakami. W tej gazecie mówią nie o bezczelnym Weissie, mówią o bezczelnym żydowskim szowinizmie. A potem, że tu nie Palestyna. Ja tego nie rozumiem! Jest rok 2001 i oficjalna gazeta Kościoła katolickiego posługuje się takim prymitywnym, barbarzyńskim, czarnym, antysemickim językiem?! Czegoś takiego nie ma w Europie! Wstyd! – To mi jest wstyd, że takie słowa czytasz w moim kraju. I mówią, że jestem prowokatorem, bo pewnie woleliby, żebym milczał. Oni chcą, żeby tutaj w ogóle nie było Żydów! Albo żeby Żydzi siedzieli cicho, żeby się bali, żeby przepraszali. A jednak ja nie powiem, że autor tego tekstu to bezczelny polski szowinista. Nigdy tak nie powiem! To jest bezczelny dziennikarz i antysemita! On przynosi wstyd polskiemu narodowi. Ja jestem większym polskim patriotą niż on! Powiedziałem niedawno w jednym z wywiadów, że ci, którzy mówią, że naród żydowski musi przeprosić naród polski za zbrodnie NKWD, to ta sama grupa, która uważa, że zbrodni w Jedwabnem dokonali Niemcy. Stawianie sprawy Jedwabnego na równi z udziałem Żydów w NKWD jest niesprawiedliwością! Te dwie sprawy nie są porównywalne! Na uroczystości w szkole Laudera spotkałem dzisiaj kilku znajomych polskich Żydów. Miałem wrażenie, że mają do mnie żal za moje ostre wypowiedzi. Oni tutaj mieszkają, może się boją? Może część z nich myśli, że ja, jako dyplomata powinienem być ostrożny? Każdy Żyd ma prawo żyć gdzie chce, tam, gdzie mu będzie lepiej. Ja mieszkam w Izraelu, sam wybrałem to miejsce. Może jestem nie w porządku w stosunku do nich? Bo oni tu pozostaną, a ja mogę wyjechać. Kupię bilet na samolot LOT-u albo El Al – tak samo drogie, współpraca polsko-żydowska w dziedzinie biletów lotniczych idzie świetnie – a oni zostaną. Może więc powinienem być ostrożniejszy, miły, cichy? Wtedy taka gazeta jak „Nasz Dziennik” byłaby zadowolona i nie pisałaby o bezczelnym żydowskim szowinizmie! Kilka dni temu ktoś powiedział, że skończyły się czasy okupacji rabinów Weissów! Może kogoś zdenerwowało, że w wywiadzie radiowym powiedziałem, że jeżeli już mówimy o komunistach, to każdy powinien pilnować swojego narodu, swojej ulicy, swojego domu i swojej rodziny? Może ktoś zrozumiał, co mam na myśli? Od pierwszego dnia mojego pobytu w Polsce, codziennie, próbuję budować mosty porozumienia między naszymi narodami. W każdej wypowiedzi podkreślam swoją sympatię do tego kraju i jego mieszkańców, jestem otwarty na każdą rozmowę. Ale po takim artykule mam ochotę zrobić jedno – wrócić natychmiast do Izraela i powiedzieć: „Moi kochani, Polska to piękny kraj, ale lepiej kupujcie sobie bilety do Francji albo do Anglii. Tam też są antysemici, ale nie ma oficjalnych antysemickich gazet!” Czy ja kogoś prosiłem o przeproszenie za Jedwabne? Nigdy! Ani ja, ani rabin Schudrich, żaden Żyd nie prosił o przeproszenie za Jedwabne! Czy my mamy prawo przyjąć takie przeprosiny w imieniu spalonych dzieci, kobiet i mężczyzn? Nie, nie mamy prawa! Cały czas wracam myślą do dzisiejszego przedpołudnia, do oczu tych dzieci. Człowiek, który może spalić dziecko, jest bestią! Jest diabłem! I takiej zbrodni nie wolno relatywizować moralnie mówieniem o tym, że Żydzi współpracowali z NKWD i że powinni za to przeprosić Polaków! Człowiek, który tak mówi, nie ma serca! To jest nieludzkie podejście! W takim dniu, jak dzisiaj, jestem szczęśliwy, że mam swój kraj. Nikt nie prosił kilka lat temu, żeby prezydent Lech Wałęsa nas przepraszał! Może to Polska potrzebuje tego przeproszenia, jeżeli chce należeć do świata demokratycznego i kulturalnego?! Uważam, że sprawa Jedwabnego powinna być wyjaśniona ze względu na Polaków, nie ze względu na Żydów! – Wielu ludzi w Polsce tak uważa. Dzisiaj, w Ameryce, we Francji, w żadnym cywilizowanym państwie europejskim nikt o ambasadorze Izraela by nie powiedział, że jest bezczelnym żydowskim szowinistą! Po co mi to wszystko? Kilka miesięcy temu przyjechał do Izraela minister spraw zagranicznych Polski, profesor Władysław Bartoszewski, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, uczciwy człowiek, intelektualista. I miał spotkanie w Knessecie, podczas którego niektórzy nasi posłowie mówili złe, nieprzyjemne rzeczy o polskim narodzie. Podszedłem wtedy do dziennikarzy, naszych i z innych krajów, którzy to relacjonowali i powiedziałem, że to jest złe i niesprawiedliwie, że nie można uogólniać, nie można posługiwać się stereotypami. Można mówić, że poszczególni Polacy byli nie w porządku, że byli antysemitami, ale nie wszyscy! Nie można oceniać narodu na podstawie zachowania i poglądów niektórych jednostek! To błąd! Co to znaczy dzisiaj być Żydem w Polsce? Jak Żyd słyszy taką deklarację, jakie uczucia to w nim wywołuje? Co mu to przypomina? Niemiecki minister spraw zagranicznych Joschka Fischer powiedział: „No more war” i „No more Auschwitz”! I „no more Auschwitz” jest ważniejsze! Antysemityzm jest chorobą, z której się trudno wyleczyć. Ale nigdy nie powiem, że Polacy wyssali antysemityzm z mlekiem matki! Nigdy! Nie oceniam ludzi ze względu na ich rasę, kolor skóry, czy pochodzenie! Całe życie mam takie podejście do ludzi. To codzienny egzamin ludzkości i demokracji – traktowanie innych ludzi, odmiennej narodowości, wyznania czy koloru skóry. Jakie uczucia żywimy do mniejszości? Do innych? Są antysemici czy rasiści, którzy palą domy i zabijają. Są i tacy, którzy to robią piórem i drukują w gazetach. Tak to jest. Wracam do słów tego dziennikarza – „Tu nie Palestyna”. Mógł powiedzieć – „Tu nie Izrael”. Kto używa dzisiaj nazwy „Palestyna” w stosunku do Izraela? Ja nie jestem ambasadorem Palestyny, jestem ambasadorem Izraela. Kiedyś hasłem antysemitów było „Żydzi do Palestyny”. – Myślę, że on chciał powiedzieć, że Izrael się zachowuje bezczelnie szowinistycznie w stosunku do Palestyńczyków – u siebie, w Izraelu. I że tu nie Palestyna, tylko Polska, i nie ma tu miejsca na takie szowinistyczne zachowanie. To jeszcze gorzej. Dlaczego? Przecież ja w Izraelu też byłem krytykowany. Należę do tej grupy, która zawsze walczyła o to, żeby był pokój z Palestyńczykami. Zawsze, nie pamiętam, żebym kiedyś myślał i czuł inaczej. Po wojnie sześciodniowej pisałem, że to jest szansa historyczna, żebyśmy pomogli Palestyńczykom zbudować niezależne państwo. Należałem wtedy do bardzo małej grupy, byłem w opozycji, także w mojej partii. Organizowałem demonstracje przeciwko zwolennikom przemocy wobec Palestyńczyków. W Izraelu mamy wielu zwolenników konfrontacji, tak jak Igal Amir, który zamordował Icchaka Rabina. Oni też w swoich gazetach pisali przeciwko mnie i nazywali Palestyńczykiem. To w ich przekonaniu jest największą obelgą. A teraz przyjeżdżam tu i w polskiej gazecie czytam, że jestem bezczelnym żydowskim szowinistą. To absurd! Byłem niedawno na spotkaniu w Klubie Inteligencji Katolickiej. Miałem wykład, a potem była dyskusja. I podczas dyskusji jeden ze słuchaczy powiedział: „Panie profesorze, tu będą opory po tym Jedwabnem”. I to są te opory. Nie wolno przypominać. Trzeba milczeć. Nie wolno ruszać tych spraw. Nie wolno patrzeć w lustro. Historia jest zamknięta, wszyscy Polacy byli sprawiedliwi, tak? Nigdy nie będę mówił ogólnie o Polakach, tylko o konkretnym człowieku. Oni mnie nie zmienią. Nie zmienią mojego podejścia do ludzi. Pamiętam spotkanie z kardynałem Józefem Glempem w Izraelu, kilka dni przed wizytą Papieża. Był moim gościem w Yad Vashem. Profesor Israel Gutman, ja i kardynał Glemp rozmawialiśmy ze dwie godziny, bardzo ciekawie, mądrze, dobrze. Wtedy miałem nadzieję, to wynikało z tej rozmowy, że kardynał zmienił swoje podejście do narodu żydowskiego, do naszej religii, do nas. Więc jak tutaj usłyszałem jego – w moim odczuciu – antysemickie wypowiedzi, poczułem się dotknięty, obrażony. Zawsze szukam w ludziach dobrych, pozytywnych cech myślenia, które prowadzi w stronę dobra i porozumienia, a nie w stronę uprzedzeń i stereotypów. Bo cały świat powinien iść w kierunku wybaczenia, w kierunku dobra, przeciwko stereotypom i uprzedzeniom. I wtedy, w Yad Vashem, byłem szczęśliwy, że udało nam się tak porozmawiać. Spotykam w Polsce wielu mądrych, dobrych kardynałów i biskupów, i zwykłych księży. Jest takich dużo, może nawet większość. Mam do nich wielki szacunek i czuję, że jesteśmy razem, po tej samej stronie. – Taki jest ksiądz Michał Czajkowski z Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Izraelskiej, ksiądz Stanisław Musiał, arcybiskup Józef Życiński i wielu, wielu innych. To są kochani, mądrzy ludzie. Ludzie. W jidysz takich ludzi określa się słowem – mencz. To bardzo ważne żydowskie słowo. – To znaczy – „ludzki”? Mencz to jest „człowiek”, ale w jidysz znaczy właśnie „ludzki”. – Dzisiaj zaczyna się mówić o tym, że takich miejscowości, jak Jedwabne, było w Polsce więcej. To znaczy, że Niemcy mogli być pewni współpracy. Do prowokacji potrzebne są dwie strony. To nie tango, to taniec śmierci! A jednak nie powiem, że polski naród współpracował z Niemcami. Nigdy nie będę anty-Polakiem, a ten dziennikarz jest antysemitą. To też jest część naszego życia tutaj. – Myślę, że ten dziennikarz, który to napisał, nic nie wie o tobie i twojej działalności. Jest pełen złej woli. I na pewno jest antysemitą. Przed wojną, wśród polskiej inteligencji, wśród ludzi wykształconych, też było wielu antysemitów. Antysemityzm nie zależy od poziomu inteligencji, to nieuleczalna choroba. W Polsce w 1928 roku było 27 procent Żydów na wyższych uczelniach. I zaczął się proces „numerus clausus”, potem „numerus nullus”, i w 1937 roku już było tylko 7 procent. Antysemityzm to nie jest sprawa intelektualna, to sprawa moralna. To nie wychodzi z głowy, to wychodzi z serca albo z trzewi. Taki człowiek by nawet Marka Edelmana chciał wysłać do Palestyny. Bo Marek Edelman jest Żydem, bo zna jidysz, bo Marek Edelman ma żydowską duszę. Marek Edelman jest antysyjonistą, ja jestem syjonistą. A zdaniem takiego dziennikarza, dla nas obu nie ma tu miejsca. To absurd! – Myślę, że według niego, dla wielu nie ma miejsca w demokratycznej Polsce. Demokracja ma swoją kulturę albo jej nie ma – humanizm, prawo do bycia innym. Każdy człowiek bez względu na rasę, narodowość czy kolor skóry jest takim samym człowiekiem, ma w sobie tę samą duszę Boga, bo wszyscy jesteśmy dziećmi jednego Boga, Boga sprawiedliwości. Bez wyznawania tych prawd przez każdego człowieka nie pomogą żadne prawa i ustalenia. Bo w ciężkich czasach wojny czy bezrobocia zawsze może znaleźć się jakiś demagog, który zmieni system polityczny, a w dodatku zostanie wybrany w demokratyczny sposób. Historia zna wiele takich przypadków. Tak to było w Niemczech, we Włoszech, w Hiszpanii. W tym rozumieniu antysemici są również przeciwnikami demokracji. – Z dyskusji na temat Jedwabnego, która toczy się na łamach naszej prasy, wynikają silne emocje. Część wypowiedzi dyskontowana jest właśnie emocjami, negatywnymi emocjami w stosunku do Żydów. Ty, jako ambasador Izraela, rzadko wypowiadasz się na temat Jedwabnego. Jedwabne jest też symbolem. Wracamy w naszych rozmowach do małego miasteczka, sztetł, na polskiej ziemi. W takich miasteczkach Żydzi stanowili trzydzieści do sześćdziesięciu procent mieszkańców. I żyli sobie razem z Polakami. Kłócili się, handlowali, uczyli się razem, razem mieszkali. Jedni szli do bożnicy w piątek wieczorem, inni w niedzielę do kościoła. Lubili się, czasami nawet polski chłopak zakochiwał się w żydowskiej dziewczynie. Czasami się bili i kłócili, i przeklinali jeden drugiego. To było życie. A co było podczas wojny? Nie w Jedwabnem; w Jedwabnem to inna sprawa. Przyszli Niemcy, organizowali pogrom, wywozili lub mordowali wszystkich Żydów. Co wtedy robili Polacy? Może stali na boku, część się śmiała, niektórzy dopowiedzieli kilka słów. A między nimi były przecież dzieci, które uczyły się razem, chodziły do tych samych szkół. Część Polaków ratowała Żydów, w wielu kościołach ratowali Żydów. Ratowali ich podczas wojny, a po wojnie informowali organizacje żydowskie o uratowanych dzieciach i one mogły wrócić do swoich. Byli różni sąsiedzi, nie wszyscy tacy jak w Jedwabnem. Mnie i moją rodzinę też uratowali sąsiedzi. Ale pamiętam z Borysławia chłopaka, Michała. Mieszkał niedaleko, trochę starszy ode mnie. To była biedna rodzina, często kupowali na kredyt w sklepie mojego ojca i ojciec nie chciał od nich pieniędzy. Kiedy ukrywaliśmy się w tej podwójnej ścianie, a Niemcy w kolejnej akcji wyciągali Żydów z kryjówek, to Michał biegał dookoła naszego domu i krzyczał: „Weissy, tu oni się chowają, tu możecie ich złapać!” Przedtem chodził do szkoły z moją siostrą, do jednej klasy. Dlaczego tak wołał?! Więc można czasami zrozumieć Żydów, którzy tu przeżyli wojnę, że mają poczucie zdrady. Dlatego, że przedtem żyli razem – w tej samej szkole, na tej samej ulicy. Na przykład w Wadowicach, tam mieszkało wielu Żydów, chodzili z polskimi sąsiadami do tych samych klas. Nauczycielka codziennie sprawdzała listę obecności. Czytała – tego nie ma, następnego nie ma. I co? I nic! Dalej się uczyli, żyli, rozmawiali, bawili się. Tak było w tysiącach miasteczek w całej Polsce. W Niemczech było inaczej, bo od 1933 do 1938 roku większość Żydów została wypędzona. Ale to, że to sąsiedzi... Nic dziwnego, że Żydzi nie chcą tu przyjeżdżać. A jak przyjeżdżają, wracają do tych miasteczek i widzą domy, które kiedyś należały do nich i których nie mogą odzyskać. Często odwiedzam małe, żydowskie miasteczka, które wyglądają jak z XIX wieku. Znam je ze starych fotografii. Mieszkało tam wiele żydowskich rodzin, a teraz żyją tam inni ludzie, drugie czy trzecie pokolenie. Czasami w ogóle nie wiedzą nic o Żydach, którzy tu kiedyś mieszkali. Część w ogóle nie wie, kto to był Żyd, jak wyglądał. Kiedy byłem przewodniczącym Knessetu, zostałem zaproszony z oficjalną wizytą do Japonii i poprosiłem, żeby w programie znalazła się również Hiroszima. Pierwszy raz w historii przedstawiciel Izraela oficjalnie odwiedził Hiroszimę. Patrzyłem na to miasto, na które Amerykanie zrzucili bombę atomową i myślałem o Europie, o Polsce. Tutaj Holokaust, jak tam bomba atomowa, spowodował całkowite zniknięcie z polskiego krajobrazu, z polskiego życia Żydów. Zostały puste domy, puste miasteczka, ich mieszkańcy zniknęli. Ta myśl nigdy mnie w Polsce nie opuszcza. Kiedy młodzi ludzie z Izraela przyjeżdżają do Polski, zawsze odwiedzają nasze stare cmentarze w Warszawie, w Krakowie, w Łodzi. A przedtem widzą te miasteczka i zawsze zadają nam i sobie pytania: „Gdzie są ci Żydzi?” A oni wszyscy tylko na cmentarzach, to ich dom. Jak Niemcy mordowali Żydów, to wrzeszczeli „Jude Raus!”. Mówi się, że w Jedwabnem sąsiedzi spalili tysiąc sześciuset Żydów. Niech będzie dziewięciuset, dwustu, czy nawet mniej. Ale jak do nich wołali? „Rachele, wychodź!”, „Lejbeje, wyjdź”, „Mordechaj, wyjdź”, „Piekarz, wyjdź!” Wołali do nich po imieniu, bo znali ich od lat! To robi tę sprawę milion razy okropniejszą! Wtedy wśród spalonych były dzieci. A teraz? Cały świat przez pół roku walczył o to, by jeden mały kubański chłopiec wrócił do swego ojca. Rządy, organizacje, wszyscy! Teraz świat jest lepszy. Oczywiście, gdyby nie okupacja hitlerowska, nie byłoby Jedwabnego. Żydzi mieszkaliby dalej w swoich miasteczkach. Ale próbą człowieka, próbą człowieczeństwa są sytuacje ekstremalne, niezwykłe, trudne. – Czy kiedyś pomyślałeś, co by było, gdyby sytuacja była odwrotna? Gdyby to Żydzi musieli ukrywać Polaków, swoich sąsiadów, podczas wojny, a za to ukrywanie groziłaby im i ich rodzinom śmierć? Bóg ocalił nas przed takim doświadczeniem. Nikt nie wie, ilu sprawiedliwych by się znalazło. A wśród Polaków, zawsze to powtarzam, było najwięcej Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. I jest jeszcze wielu takich, o których nic nie wiemy. Spotykam wielu Polaków, którzy opowiadają o tym, jak w czasie wojny ratowali Żydów. Przecież o tym też przez wiele lat w Polsce się nie mówiło. Tak, jakby ukrywanie Żydów było wstydliwą sprawą. Dziś jest na szczęście inaczej. Zaczęliśmy ze sobą rozmawiać, mówić do siebie po wielu latach milczenia. I dlatego mamy jeszcze dużo nieomówionych spraw. Kiedy przyjeżdżam do Hajfy, spotykam wielu znajomych, którzy zawsze zadają mi pytanie: „Czy w Polsce cały czas jest taki antysemityzm?” A ja im odpowiadam: „Taki, jak w innych krajach Europy”. Oni trzymają się swoich dawnych, złych wspomnień i nie chcą się od nich oderwać. Nie chcą zobaczyć innej Polski. Jestem pewien, że jak ktoś przyjeżdża z Niemiec albo z Francji, to się go o to nie pytają. Może dlatego, że kiedyś byli tutaj, tak blisko? Ale ja widzę codzienną Polskę i wiem, że nie można powiedzieć, że jest to kraj antysemitów. W Lublinie studenci zrobili wystawę, są na niej zdjęcia ułożone w cykl „Ulica Hańby”. To fotografie pokazujące ohydne antysemickie graffiti z ulic Lublina. Więc jest i tak, że są graffiti, ale są młodzi ludzie, którzy przeciwko temu protestują. Dzisiejsza Polska wie, że to wstyd być antysemitą. Setki ludzi słuchają na koncertach muzyki żydowskiej, piosenek ze „Skrzypka na dachu” i mają łzy w oczach. Wiedzą, że to jest żydowskie, więc gdyby byli antysemitami, nie chcieliby tego słuchać, na pewno by się im to nie podobało. A to im się podoba i ich wzrusza. Może naprawdę Polacy trochę za nami tęsknią? A z drugiej strony – wielu o „Gazecie Wyborczej” mówi, że to „żydowska gazeta”. A jest to bardzo popularna gazeta, ma wielu czytelników. Więc może nie ma w Polsce aż tylu antysemitów? – Myślę, że są po prostu bardziej widoczni jak zło. A książka „Sąsiedzi” wydobyła z polskiego społeczeństwa i złe, i dobre cechy. Książka Jana Tomasza Grossa jest ważna również dlatego, że wniosła do naszego myślenia słowo „sąsiedzi”. To jest jeden z najważniejszych kodów, papierków lakmusowych naszych stosunków. Dzisiaj, kiedy wchodzimy do nowego świata, Unii Europejskiej, świata wybaczenia, to słowo „sąsiedzi” ma wielką energię, wielką siłę. Są takie słowa, które wchodzą w obieg językowy społeczeństw i w ich świadomość. Tak, jak po śmierci Icchaka Rabina do języka mieszkańców Izraela trafiły słowa wypowiedziane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, Billa Clintona, na pogrzebie Rabina. Szalom Hawer – to znaczy „żegnaj, przyjacielu”. Te słowa stały się symbolem. Przez pięć lat w Izraelu to były najważniejsze słowa. I jako symbol pewnych przekonań weszły na stałe do naszego języka. W Polsce tak samo się stało ze słowem „sąsiedzi”. Co czuli ci polscy sąsiedzi? I tu się zaczyna stratyfikacja człowieczeństwa. Są Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, są i inni; i tacy którzy cierpią, i są tacy, którzy patrzą obojętnie. Są też tacy, którzy się cieszą. Tacy, którzy się cieszą głośno i tacy, którzy pokazują palcem, kogo złapać, i kolaboranci, i szmalcownicy, a potem mordercy z Jedwabnego. To jest stratyfikacja. Tak było we wszystkich społeczeństwach okupowanych. Ale w Polsce żyło przed wojną trzy i pół miliona Żydów, a teraz ich nie ma. – To jest też kompleks polski. Profesor Jan Błoński w książce „Biedni Polacy patrzą na getto” pisze: „Żydów wyprowadziła z Polski nie tylko pamięć udręki i syjonistyczna nadzieja. Także niepamięć i pazerność sąsiadów, przede wszystkim zaś – odmowa obywatelskiego stowarzyszenia, zbliżenia, pojednania. Holokaust nie zmniejszył, ale pogłębił odległość między wielowiekowymi sąsiadami: ogarnięci cieniem śmierci, Żydzi stali się bardziej obcy. Nawet w odczuciu tych, którzy im pomagali lub nie splamili się niechęcią. Niedobitkowie budzili częściej odruchowe zdziwienie niż spontaniczną radość”. Cytuję te słowa nie po to, żeby nas tłumaczyć. Dla mnie są one świadectwem zrozumienia, pewnego stanu świadomości, przynajmniej części społeczeństwa polskiego, tego, co się z nami – Polakami i Żydami – stało. To bardzo mądre słowa. Myślę, że od uświadomienia sobie pewnych spraw, od wczucia się, empatii w stosunku do innych, do sąsiadów, zależą nasze przyszłe relacje. Ale często jest tak, że kiedy Polacy mi mówią: „Dlaczego ta młodzież żydowska nie przyjeżdża na dłużej, żeby poznać Polskę”, to im odpowiadam: „Moi kochani, jak im się pokaże dokładniej, co to było, to będzie jeszcze gorzej. Bo wtedy oni przyjadą do Łodzi i usłyszą, że kiedyś tam mieszkało dwieście pięćdziesiąt tysięcy Żydów, a teraz zostało może dwustu. I że w ich domach mieszkają inni ludzie. I to będzie lepiej?” A po Jedwabnem będzie tylko gorzej. Bo ci, którzy przyjeżdżają na Marsz Żywych, przyjeżdżają do Auschwitz – to była niemiecka wyspa na polskiej ziemi. A Jedwabne nie ma niemieckiej nazwy. Jedwabne jest polskim miasteczkiem. Jedwabne – to takie delikatne, piękne słowo; jedwab jest miękki i delikatny. I ten kontrast – delikatność tej nazwy i okrucieństwo wydarzeń z nią związanych – będzie okropny. To jedna sprawa. A druga – boję się, że po 10 lipca większość Polaków powie: „No dobrze, było tak i tak. Wiemy o tym. A teraz wracamy do swoich spraw, zamykamy jeszcze jeden tom historii i dosyć już”. Takie będzie poczucie. Nie będzie się tego mówiło oficjalnie, ale wielu tak będzie czuło. – Już teraz wielu tak czuje. Ludzie są zmęczeni tematem Jedwabnego. Dla polskiego narodu to bardzo ważne, żeby poznać prawdę. I żeby ją zrozumieć. Myślę, że czasami, jak prawda jest znana, to lepiej jest zamknąć sprawę i zacząć pisać nowe tomy historii. Ale to nie zawsze jest możliwe. Bo uczuć nie da się zamknąć i o nich zapomnieć. – Nikt nie lubi słyszeć, że był mordercą lub, że jego najbliżsi byli mordercami. Polacy są wychowani w kulcie własnej martyrologii, cierpień, których doznali jako naród w czasie wojny. I w kulcie własnej szlachetności i prawości. Pewnie! Większość Polaków nigdy nie było mordercami. Miliony walczyły o niepodległość na różnych frontach i w polskim podziemiu. Wszędzie na cmentarzach wojennych są groby polskich żołnierzy. Mam do nich głęboki szacunek. – Profesor Maria Janion uważa, że przeżycie żałoby po śmierci tej części polskiego społeczeństwa, którą stanowili Żydzi, opłakanie ich śmierci, prawdziwe spojrzenie w lustro jest dla naszego narodu konieczne dla odzyskania polskiej tożsamości narodowej, której źródła tkwią w romantyzmie, w społeczeństwie wielonarodowym i wielokulturowym. Do prawdziwego przeżycia tego procesu są nam, tak jak społeczeństwu Jedwabnego, potrzebni prawdziwi i dobrzy przewodnicy duchowi. Taką rolę powinni pełnić duchowni. Może jest tak, że siła polskiego Kościoła miała przez wieki kilka korzeni, a jednym z nich był antysemityzm? I może jest tak, że mimo, że nie ma już w Polsce Żydów, Kościół używa starych ogni antysemityzmu, żeby wzmocnić swoją siłę? I Jedwabne wchodzi do tego też. Żałuję, że książka Jana Tomasza Grossa „Sąsiedzi” nie została wydana rok wcześniej, przed wizytą Papieża w Jerozolimie. Wierzę, że w Yad Vashem Ojciec Święty nie milczałby na temat Jedwabnego. I może Jego słowa stałyby się drogowskazem dla innych? Ten dzień, kiedy samolot Jana Pawła II lądował na lotnisku Ben Guriona! Wszystko wtedy było symbolem. Dla nas najważniejsze było to, że Ojciec Święty jest Polakiem, wielkim humanistą, człowiekiem wielkiej odwagi. To bardzo istotne, jeżeli cały czas wracamy w naszych rozmowach do kompleksu polskiego. Samolot z flagami Jordanii i Izraela ląduje na lotnisku, które nosi imię Ben Guriona – pierwszego premiera naszego państwa, urodzonego w Polsce, w Płońsku, niedaleko Warszawy. Papieża wita premier Yehud Barak, którego matka urodziła się w Warszawie; potem kolejne spotkania: z rabinem Lauem, który pochodzi z Piotrkowa i przeżył Oświęcim, z innymi ocalonymi z Zagłady, którzy są ważnymi osobistościami politycznymi w Izraelu, z historykami Instytutu Yad Vashem. Jan Paweł II, polski papież, mówi tak mądrze, tak pięknie, każdy człowiek powinien tak myśleć jak On. Ale kiedy słowa padają z ust Papieża, ma to wielkie znaczenie dla świata. Podczas tej tygodniowej wizyty Jana Pawła II czułem, że większość Żydów, którzy mają korzenie polskie, czuje głęboką do Niego sympatię i może dzięki temu zmienia się ich stosunek do polskiego społeczeństwa, do innych Polaków. Cały czas miałem świadomość, że na moich oczach dzieje się Historia. W nocy, przed przyjazdem Papieża, miałem niesamowity sen. Nie staram się zapamiętywać snów i nigdy ich nie interpretuję, ale ten we mnie pozostał. Śnił mi się mój dziadek Icyk, ojciec mojej mamy, i dziadek Hirsz. Obaj przychodzili do naszego domu na szabasowe kolacje. I w tym śnie oni się zmieszali, połączyli w jedną postać z Janem Pawłem II. Dla mnie, osobiście, to jest symbol. Jest dużo symboli w stosunkach polsko-żydowskich. Może dlatego trudno jest być tu ambasadorem, bo te stosunki nigdy nie będą zwykłe, normalne, obojętne, urzędowe. Zawsze będą nadzwyczajne, albo bardzo dobre, albo złe, ale zawsze pełne symboli i emocji. Często myślę o tym, czyim tu jestem ambasadorem? Powiedzieć, że reprezentuję tutaj cztery i pół miliona Żydów, którzy zostali zamordowani w czasie drugiej wojny w całej Europie, to byłoby nadużycie. Nikt mi nie dał takiego upoważnienia. Ale mam poczucie, że jestem ambasadorem żywych, ale również ambasadorem umarłych. Zawsze na polskiej ziemi można było obrazić Żyda, zawsze Żydzi czuli się niżsi, gorsi. Mimo że tu prawie nigdy nie było pogromów, zawsze Żydzi się bali, zawsze byli pełni kompleksów w stosunku do Polaków. Na przykład samo słowo „Żyd”. W innych językach nie ma takiego słowa. Po rosyjsku jest „jewriej” – z hebrajskiego. Jehudi – to niemieckie „Jude”. Jedyny język na świecie, w którym słowo „Żyd” brzmi jak przekleństwo, to polski. Nawet inteligentny Polak, który nie jest antysemitą, używa słowa „Żyd”. To przekleństwo. – Nie, to zwykłe słowo. Tylko kontekst, w jakim się go używa, może być niedobry. „Żyd” to niskie słowo. Zawsze szukałem w polskim języku innego słowa, chciałem używać innego słowa, ale nie mogłem. – Bo nie ma. Jest mi nieprzyjemnie, kiedy używam tego słowa, bo w moim odczuciu to słowo antysemickie. Skąd ono pochodzi? Dlaczego tak brzmi? – Po francusku jest „Juif”. Do naszego języka to przyszło z francuskiego i dlatego tak brzmi. To tylko fonetyka. Może tak jest, ale to sprawa emocji i odczuć. Część naszej tragedii, naszego kompleksu polskiego polega też na tym, że dzisiaj, kiedy polska elita intelektualna i polityczna ma przekonanie, że być antysemitą jest czymś obrzydliwym i nielicującym z godnością człowieka, Europejczyka, kiedy nastąpiło odnowienie demokratycznego życia w Polsce, Polska dla Żydów byłaby rajem, ale już prawie nie ma Żydów. I kolejny paradoks. Jestem już dość długo w Polsce, kraju prawie bez Żydów, ale żyję historią Żydów, ich życiem, bardziej niż u siebie, w Izraelu. Prawie codziennie uczestniczę w uroczystościach i spotkaniach poświęconych sprawom przeszłości Żydów polskich, w polskiej prasie czytam artykuły poświęcone sprawom żydowsko-polskim. Powietrze jest pełne żydostwa, a prawie nie ma Żydów. Mówiłem kiedyś, że w jakimś sensie to jest również nasza ziemia, bo mieszkaliśmy tu prawie tysiąc lat. Pejzaże, przyroda, chmury – to wszystko pozostało w naszej pamięci. Polska ziemia pełna jest żydowskich prochów, a dusze pomordowanych – czasami mam takie odczucia – pozostały w powietrzu nad tą ziemią. I nigdy stąd nie wyemigrują. List otwarty Szewacha Weissa do Lecha Wałęsy (listopad 1989 roku)
– Przypominam twój list otwarty do Lecha Wałęsy, bo sprawy, o których w nim piszesz, są nadal aktualne. Minęło dziesięć lat demokratycznej Rzeczypospolitej, a w polskiej mentalności niewiele się zmieniło. Wałęsa w podobnym duchu wypowiadał się na temat przepraszania Żydów za Jedwabne. Czy wtedy Wałęsa zareagował na ten list? Tak. Byłem wtedy wiceprzewodniczącym parlamentu i Wałęsa przez naszego przedstawiciela w Polsce szukał ze mną kontaktu. Akurat się tak złożyło, że na zaproszenie profesora Bronisława Geremka przyjechałem do Warszawy na spotkanie Rady Europy. Wałęsa przysłał po nas samochód – byłem z córką, która jest historykiem – i pojechaliśmy do Gdańska. W rozmowie zaczął mi wyjaśniać, że to nieprawda, że on nie jest antysemitą, że gdyby był Żydem, to byłby z tego dumny, bo jako naród, który tak ucierpiał podczas wojny, dokonaliśmy cudu, budując silne i demokratyczne państwo. A później, w 1995 roku byliśmy razem na uroczystościach obchodów pięćdziesiątej rocznicy wyzwolenia Oświęcimia. Elie Wiesel, ja i Wałęsa wygłosiliśmy przemówienia. Ja mówiłem kilka słów po polsku, kilka słów po angielsku, kilka słów po hebrajsku no i w jidysz, bo ci, którzy zostali tam zamordowani, mówili, krzyczeli i płakali w jidysz. To był nasz język. Jechaliśmy razem do Oświęcimia w autobusie prezydenckim. Król Norwegii, prezydent Niemiec, wielu przywódców państw europejskich. Siedziałem obok Wałęsy i rozmawialiśmy o wojnie. Jak się jedzie autobusem, to wzdłuż drogi widać linie kolejowe. I w pewnym momencie powiedziałem mu, że zawsze, jak w Polsce widzę linie kolejowe i słyszę odgłos pociągu – „tak tak, tak tak, tak tak” – to dla mnie to są drogi do śmierci, a te głosy to requiem mojego narodu. On był wzruszony, czy nawet wstrząśnięty moimi słowami; mówił, że nie pamięta wojny, ale wie, jak straszna to była tragedia i dla Polaków, i dla Żydów, i jak straszne było nasze cierpienie. Tak rozmawialiśmy w drodze do Oświęcimia. Po południu, w Krakowie, na Wawelu była konferencja, na której miała być podpisana deklaracja przeciwko rasizmowi. Byłem na tej konferencji z moim przyjacielem, profesorem Israelem Gutmanem. I raptem okazało się, że w tej deklaracji nie ma ani słowa o Żydach i o antysemityzmie! I o tym, że w Oświęcimiu ginęli Żydzi! Znowu była mowa tylko o obywatelach polskich! I wtedy powiedziałem, że my deklaracji nie podpiszemy, bo ci, którzy tam zginęli, byli obywatelami nie tylko polskimi, ale byli Żydami z różnych krajów Europy. Wszyscy znają dokument z Wannsee! On dotyczył Żydów żyjących w każdym państwie europejskim, nawet Żydów mieszkających w Afryce! Ten plan dotyczył wymordowania wszystkich Żydów! Tak mówiłem do prezydenta Wałęsy. W końcu deklaracja została zmieniona, dopisano do niej, jak chcieliśmy, że w obozach zagłady zginęło tyle i tyle Żydów. Ale chodzi mi o to, że jeszcze po uroczystości w Oświęcimiu, z polskim prezydentem, który przecież zna historię, musieliśmy mieć taką dyskusję! Wiem, że to spadek propagandy komunistycznej, która z jednej strony mówiła o Żydach, a z drugiej strony znacjonalizowała naszą tragedię, tragedię narodu żydowskiego dodała do polskiej tragedii. I ta sprawa wraca podczas dyskusji o Jedwabnem. Jest tak, że kiedy Żydzi ginęli w Oświęcimiu, to byli obywatelami polskimi, a kiedy współpracowali z NKWD, to już nie byli obywatelami polskimi, tylko byli Żydami! Przecież to absurd, to manipulacja! Mówię o Lechu Wałęsie, bo żywiłem do niego głęboki szacunek, mieliśmy bardzo dobre kontakty. Myślałem, że ten człowiek przeszedł metamorfozę w stosunku do Żydów. I przykro mi, że teraz znowu słyszę podobne jego wypowiedzi o Jedwabnem. Szkoda. Wspominam zawsze tę podróż z Wałęsą do Oświęcimia prezydenckim autobusem, bo wtedy pierwszy raz, tak boleśnie, uświadomiłem sobie, jaka to droga. Dokąd prowadziła. Polskie drogi, żydowskie ostatnie drogi. Zawsze myślę o tym, co oni widzieli, co zostało im w oczach, tym ludziom wiezionym w ciężarówkach na rozstrzelanie w lasach koło Borysławia, Truskawca, w Ponarach, koło Otwocka, koło Majdanka czy koło Wałbrzycha? Wszędzie, w całej Polsce. To ziemia pełna popiołów i pełna pamięci. Ich pamięci. Kiedy byłem z żoną w 1993 roku na Litwie, odwiedziliśmy jej miejscowość rodzinną – Serei – jakieś sto kilometrów od Wilna. To też kiedyś była Polska. Jest tam piękne jezioro i las. W tym lesie Niemcy wymordowali wszystkich żydowskich mieszkańców. Między innymi rodzinę ojca mojej żony. Rozmawialiśmy ze starszymi ludźmi, którzy pamiętali tamte czasy. Jeden staruszek zaczął opowiadać, że pamięta rodzinę mojej żony – była tam piękna dziewczyna, Lea, blondynka, jasna, najpiękniejsza, jaką w życiu widział. On pracował na poczcie i lubił wyglądać przez okno, jak przechodziła ulicą, robiła zakupy czy spacerowała. Był w niej zakochany, ale nigdy nie odważył się do niej podejść. Ona pozostała na zawsze w jego pamięci. Lea była ciotką mojej żony. Słuchając opowieści o jej jasnej urodzie uświadomiliśmy sobie, że nasza wnuczka Szira jest do niej podobna. Zawsze nas dziwiło, po kim ma takie jasne włosy – moja żona jest ciemna, córka i jej mąż też, a Szira ma blond włosy i niebieskie oczy. Jak to wszystko dziwnie wraca, takie koło życia i śmierci; jakby żydowska dziewczyna Lea z małej miejscowości na Litwie zjawiła się po latach w dalekiej Hajfie w Izraelu. Komentarz Jacka Lutomskiego do artykułu „Kradzież czy podarunek”, który ukazał się 30 maja 2001 roku w „Rzeczpospolitej”
– Cytuję jeden z wielu artykułów, które ukazały się w polskiej prasie na temat fresków Brunona Schulza. Jego ton jest reprezentatywny dla odczuć większości Polaków. Chciałabym posłuchać też drugiej, waszej strony. Bruno Schulz był polskim pisarzem, ale nigdy nie odszedł od religii żydowskiej, tak jak setki, tysiące polskich Żydów, którzy się zasymilowali lub przeszli na katolicyzm. Był jak Kafka, który też był Żydem i Czechem, pisał w języku niemieckim, nie w jidysz. Schulz był pisarzem polskim i pisał po polsku, ja to wiem. Takich było niemało. – Czytałeś jego opowiadania? Nie. Czytałem wiersze o nim, widziałem przedstawienia teatralne i film „Sanatorium pod Klepsydrą”. Ale Schulza po polsku nie czytałem. Nie chcę jednak mówić o literaturze; nie znam się na tym. Schulz to teraz już symbol. Wiadomo, że w Drohobyczu było mnóstwo rysunków Schulza. Nikt nigdy nie badał, w jaki sposób jego rysunki znalazły się w różnych muzeach na świecie, kto to kupił, kto to skradł, jak to zostało wywiezione z Drohobycza. A teraz w polskiej prasie zrobiła się afera, że Instytut Yad Vashem ukradł freski Brunona Schulza namalowane w willi Landaua w Drohobyczu. Kim był Landau? To był brutalny, niemiecki gestapowiec, który przywłaszczył sobie tę willę, wyrzucając czy zabijając jej mieszkańców, a Brunona Schulza, wielkiego polskiego pisarza, zatrudniał jako niewolnika do ozdabiania ścian. Landau mieszkał w willi z żoną, miał dwoje dzieci. Rano wychodził do pracy, zabijał żydowskie dzieci, a wieczorem wracał do swoich dzieci i cieszył się, że śpią w takim ładnie pomalowanym w obrazki pokoju. W Polsce dużo się mówiło o tym, że Muzeum Literatury pragnie odkupić te freski. Już był plan, żeby w Drohobyczu stworzyć Centrum Kultury i Solidarności Polsko-Niemiecko-Ukraińskiej. A o Żydach wszyscy zapomnieli! O Żydach się nic nie mówiło, że Bruno Schulz był Żydem. Czy polski minister kultury od razu pojechał do Drohobycza i spotkał się z ministrem kultury Ukrainy, i powiedział, że Polsce bardzo na tym zależy, żeby te freski były w Warszawie? Nic takiego się nie stało. Były luźne, niekonkretne rozmowy o tym centrum pojednania. I jeszcze te niemieckie pieniądze – to też ciekawe. Niemieckie morderstwa, niemieckie pieniądze. Zawsze niemieckie pieniądze, pieniądze, pieniądze! – Może odkupienie win – te pieniądze? Ach! Do kogo należy Bruno Schulz? Gestapowiec Landau zatrudnił go jako żydowskiego niewolnika, żeby namalował w dziecięcym pokoju freski. Nie takie, jakie mu się podobały, nie! Na żądanie Niemca miały być to ilustracje do niemieckich legend, niemieckiej mitologii dla niemieckich dzieci. Malował je żydowski niewolnik. A potem inny gestapowiec na złość Landauowi zabija jego niewolnika, Żyda Brunona Schulza. Czy Schulz został zamordowany jako pisarz polski? Czy on malował te freski jako polski pisarz? Bruno Schulz został zamordowany w Drohobyczu jako Żyd. I te freski też malował jako żydowski niewolnik. „Verfluchte Jude” – tak pewnie go nazywali Niemcy. Są tacy, którzy uważają, że malowane przez Schulza freski są częścią polskiej kultury, że każde dzieło sztuki powinno pozostać tam, gdzie powstało i dlatego najlepsze miejsce dla fresków jest w Drohobyczu. Jeżeli tak, to należy zabrać ze wszystkich muzeów Europy i Ameryki wszystkie judaica i posłać je tam, gdzie powstały, gdzie było ich miejsce! Wiem, że to absurd, ale zasada powinna obejmować wszystkie zabytki, nie tylko akurat te freski! A jeżeli tak, to gdzie to posłać? Do grobów? Do żydowskich domów w polskich miasteczkach, w których dawno mieszkają Polacy?! Przecież dziennikarze, którzy piszą, że Yad Vashem kupił te freski za sto dolarów, muszą wiedzieć, że to jest kłamstwo! Każdy wie, jak się kupuje judaica. Jakie judaica zostały wywiezione z Polski do Stanów, do Waszyngtonu?! Dlaczego można wywozić z Polski do Waszyngtonu, a z Drohobycza do Jerozolimy nie?! Skąd to oburzenie?! Jeżeli wolno jedno, wolno i drugie! – Uważam, że dobrze się stało, bo one by tam zniszczały do szczętu, i wtedy wszyscy by żałowali. No pewnie! Ale dlaczego tak dużo piszą o tej sprawie w polskich gazetach? Czy dlatego, że Bruno Schulz był Polakiem? Nie! Dlatego, że teraz dużo mówi się o Jedwabnem, o tym, że polscy sąsiedzi w Jedwabnem zamordowali swoich żydowskich sąsiadów. I chce się pokazać, że Żydzi to złodzieje, bo ukradli freski Schulza! Mówiłem o tym w wywiadach radiowych. Trzeba mówić odważnie o tym, co się myśli. I ja tak mówię. Wiem, że wiele osób się ze mną nie zgadza, ale mam odwagę powiedzieć coś, co nie przysporzy mi popularności – tych fresków nie kupił żaden pokątny handlarz, to Instytut Yad Vashem je kupił! Jestem przewodniczącym Światowej Rady Yad Vashem i się w takie sprawy nie mieszam. Ale gdyby ktoś z Yad Vashem się mnie spytał, to bym powiedział: „Koledzy, kupujcie wszystkie freski i trzeba dobrze zapłacić, nieważne jak – ale żeby to było legalnie kupione”. Yad Vashem niczego nie ukradł, powtarzam to raz jeszcze. – To są okropnie trudne rozgraniczenia – czy ktoś jest Żydem czy Polakiem żydowskiego pochodzenia. Problem tożsamości, problem identyfikacji, problem kryteriów. Nie ma prostych rozwiązań. Nie wiem, czy takie rozgraniczenia w ogóle są potrzebne. Napisał do mnie profesor Harry Sommer z Izraela, który w czasie wojny był pomocnikiem Brunona Schulza – podawał mu farby, mieszał je, wykonywał różne proste zajęcia. On pamięta ostatnie dni Schulza, ostatnie z nim rozmowy. Schulz przed śmiercią miał głęboką świadomość swojego żydostwa. Czasami myślę, że gdyby Bruno Schulz przeżył wojnę, to prawdopodobnie wyjechałby z Drohobycza, tak jak my wyjechaliśmy do Polski. To spekulacje oczywiście, ale pomyślmy. Miał poczucie swojego żydostwa, pewnie nie zmieniłby imienia i nazwiska, jak wielu Żydów, którzy zostali po wojnie w Polsce. Zostałby Brunonem Schulzem. Pewnie w 1968 roku, jak wielu innych, zostałby z Polski wygnany. Nikogo wtedy nie obchodziło, czy ktoś jest polskim pisarzem, czy nie. Jakby pojechał do Izraela, na pewno by go zaprosili na akademię i na pewno by miał swoje biurko w Yad Vashem. Ta kłótnia jest o to, czy Bruno Schulz jest Polakiem, czy Żydem. I wracamy znowu do spraw selekcji. Komunista, ateista z polskim nazwiskiem jest Żydem i musi przepraszać za zbrodnie stalinowskie jako Żyd. Nie oczekuje się tego od Polaków, którzy byli w aparacie stalinowskim. To różne selekcje. Czasami mam wrażenie, że sam Schulz tutaj nikogo nie obchodzi, że sprawa jest rozdmuchana właśnie w kontekście Jedwabnego. – To trudne sprawy. Dla mnie jest jasne, że Bruno Schulz został zabity nie dlatego, że był polskim pisarzem, a dlatego, że był Żydem. Masz rację, że spór o Schulza, te agresywne artykuły w prasie oskarżające Yad Vashem o kradzież są balansowaniem samopoczucia Polaków w kontekście Jedwabnego. Ale ten spór jest głębszy, dotyka podstawowego w mentalności naszych narodów poczucia cierpienia i martyrologii – podczas wojny w obozach koncentracyjnych ginęli Polacy. I ginęli Żydzi. I do tej pory, sześćdziesiąt lat po wojnie, trwa upiorna licytacja – kto cierpiał bardziej? Może nie jesteśmy w stanie uznać nawzajem ogromu cierpień naszych narodów? Może? Będąc w Polsce uświadomiłem sobie, że w tych dwóch krajach – tu i w Izraelu – Holokaust trwa dalej. W świadomości ludzi, w pamięci, w pamięci dzieci. W problemach moralnych, które społeczeństwo musi jakoś rozwiązać. Nadzieja jest w następnych pokoleniach. Dla mojej wnuczki i dla twoich dzieci te sprawy nie będą już miały takiego ładunku emocjonalnego. Czasami mam wrażenie, że sprawę Brunona Schulza widzę inaczej, niż wszyscy moi znajomi polscy Żydzi. A we wszystkich innych sprawach, np. dotyczących napisu na pomniku w Jedwabnem, raczej się zgadzamy. Więc może Bruno Schulz, Żyd piszący po polsku, jest miernikiem patriotyzmu wśród polskich Żydów? To jest granica! To jest ich polski paszport! – To piękne spostrzeżenie! Kiedy w Izraelu tęskniłem do Polski, chciałem wrócić do miejsc swojego dzieciństwa, moje myśli i wspomnienia były smutne. Ale smutek pociąga człowieka. Czasami mi się śniła Polska – i w tych snach nigdy nie było słońca, zawsze była noc, poranek lub zmierzch, taki cień. Lubię te pory dnia, kiedy światło nie jest ostre, kiedy panuje półmrok. Człowiek ma różne kolory w sobie, w swojej duszy, te kolory to lustra uczucia. Szarość, zmrok, spokój – to mnie pociąga, lubię tę atmosferę nostalgii. Kiedy chodzę po Mea Szearim w Jerozolimie, w moich oczach i myślach zjawia się Borysław, dziadkowie Hirsz i Icyk, bożnica na Dolnej Wolance. To nie wygląda tak samo, ale wieczorami przypomina mi moje miasteczko, przypomina mi przedwojenną Polskę. Lubię tam być. Ale w tym uczuciu jest jeszcze coś. Przez wiele lat syjonizm chciał wyciągnąć Żydów z diaspory i wyciągnąć diasporę z serc Żydów. A ja nie mam nic przeciwko diasporze, ja kocham diasporę. Większość naszej historii, nasza kultura – to diaspora. Oczywiście, w diasporze mieliśmy okropne kłopoty, były pogromy i prześladowania, wszyscy o tym wiemy. Ale my dalej cierpimy. U nas w kraju też. Myślę, że Żydzi dali światu tyle dzięki życiu w diasporze. Gdyby nas nie wypędzono z naszej ziemi dwa tysiące lat temu, mielibyśmy własne państwo, i jego tworzenie i funkcjonowanie pochłaniałoby wszystkie nasze siły. Państwo, jego organizacja, sztandary, kultura, wojny, administracja, życie partyjne. Dziewięćdziesiąt procent energii każdego narodu idzie na budowę i funkcjonowanie struktur państwowych. A Żydzi przez tyle lat nie musieli się tymi sprawami zajmować! Diaspora dała nam bardzo dużo. A i świat ma bardzo dużo z tego, że Żydzi byli w diasporze. – Ty jesteś człowiekiem diaspory. Tak. Mówiliśmy już o tym. Kocham diasporę i się tego nie wstydzę. Na szczęście stosunek do diaspory się zmienia. Syjonizm zaczyna się znowu otwierać do świata. Kiedyś syjoniści uważali, że miejsce każdego porządnego Żyda jest w Izraelu. Teraz się mówi inaczej. Mamy żydostwo w różnych krajach świata. Izraelczycy dużo podróżują i widzą, jak wygląda świat. Żydzi mieszkają w różnych krajach, w każdej chwili mogą przyjechać do Izraela i być dumni z własnego, silnego i demokratycznego państwa. To im daje energię, siłę i poczucie dumy. I mają pewność, że mają własne miejsce na świecie. – Diaspora to dla ciebie Borysław i dzieciństwo. Masz swoje miejsce na świecie, jesteś ambasadorem Izraela w Polsce, ale cały czas wracasz tam. I tutaj, do Polski. Kiedy byliśmy z Rabinem w Polsce, w kwietniu 1993 roku, lecieliśmy z Krakowa nad Ukrainą, Rumunią, Bułgarią i Turcją do Izraela. Lecieliśmy nisko nad Galicją. Patrzyłem przez okno i szukałem Borysławia. Byłem nad ziemią, na niebie, jak chmury. Czułem się jak chmura. A trzy miesiące później już naprawdę pojechałem do Borysławia. Chmury to moje miejsce. Chmury są smutne i ja jestem smutnym człowiekiem. Żyję w chmurach. Mówi się, że jak człowiek żyje w chmurach, to ma iluzje. – W Polsce człowiek „z głową w chmurach” to marzyciel, oderwany od rzeczywistości. U nas też. Ale ja nie z głową w chmurach, ja z duszą w chmurach. To całkiem coś innego. Czasami myślę, że może te chmury zasłoniły Bogu to, co się działo na ziemi. A co było wtedy, kiedy nie było chmur, tylko świeciło słońce? Może to słońce za ostro świeciło, a jak się patrzy na ostro świecące słońce, to też trudno coś dostrzec? Ale to jest Jego słońce i Jego chmury. Dlatego cały czas czekam na odpowiedź – „Gdzie był Bóg?” Na rysunkach dzieci słońce zawsze jest uśmiechnięte. A dla mnie słońce ma twarz Boga. Jak myślę o Bogu, to zawsze wyobrażam go sobie albo jako słońce, albo jako bałwana. – Takiego ze śniegu? Tak. A jak patrzę na chmury, to widzę tam twarze ludzi, różne obrazy, kompozycje. Maluję moją wyobraźnią na chmurach, na ścianach, na sufitach. Może chmury to było moje jedyne dzieciństwo? Mówiłem, że nie znałem nazw drzew, kwiatów, ptaków. Jako dziecko lubiłem patrzeć na chmury. Dzieci się bardzo interesują chmurami, bawią się z nimi w wyobraźni. Chmury to taka ucieczka od rzeczywistości. Rozmawiamy cały czas o tym, co się stało tu, na polskiej ziemi. Ale kiedy patrzę na polskie zachmurzone niebo, to zawsze myślę o tym, że chmury widzą wszystko, co się dzieje na ziemi. I wtedy, w czasie wojny, też widziały. Amerykanie czy Anglicy robili zdjęcia lotnicze obozów Zagłady. Widziałem te zdjęcia. Wielu ludzi się pytało: „Dlaczego alianci nie bombardowali tych obozów?” I są różne na to odpowiedzi: że nie wiedzieli dokładnie, co się tam dzieje. Ale oni dobrze wiedzieli, były przecież relacje Jana Karskiego. Albo że nie chcieli zabić więźniów tych obozów. Trzecia odpowiedź była taka, że to nic by nie pomogło. A czwarta interpretacja, najbardziej cyniczna, mówi o tym, że nie chciano, by opinia publiczna uważała, że taką wagę przywiązują do sprawy żydowskiej. Bo obozy Zagłady dotyczyły przede wszystkim Żydów. I kiedy patrzę na chmury, to w wyobraźni ożywiam je, przypisuję im cechy ludzkie. I wtedy myślę, że one cały czas widziały, fotografowały to, co się działo na ziemi. Słońce też widziało. (...)
|
|||
