Miłosz w Krasnogrudzie

Wieś Krasnogruda położona jest w pow. sejneńskim tuż przy granicy polsko-litewskiej, gdzie na wzniesieniu pomiędzy jeziorami Gaładuś i Hołny znajduje się Dwór Krasnogrudzki, w okresie międzywojennym należący do ziemiańskiej rodziny Kunatów. Z tym miejscem łączą Czesława Miłosza związki rodzinne: stąd pochodziła jego matka. Jest to ważna okoliczność dla zrozumienia życiowych wyborów Poety i poznania rodzaju wrażliwości jaka przeniknęła do jego twórczości, zarówno poetyckiej jak i eseistycznej.


W pierwszej połowie lat trzydziestych Czesław Miłosz często tu spędzał czas letnich wakacji. Wówczas Dwór tętnił życiem, pełen gości z Krakowa i Warszawy, wśród których szukał swego miejsca młody student prawa Uniwersytetu w Wilnie.

W pierwszą rocznicę śmierci Czesława Miłosza, która przypadła na 14.08.2005 roku, z inicjatywy sejneńskiego Ośrodka „Pogranicze Sztuk, Kultur, Narodów" – młodzież, pracując przez całe wakacje, wydobyła go z zarośli i zapomnienia, przywracając do użyteczności a może raczej do przyzwoitości: dobro materialne, jakim jest stary budynek Dworu i otaczający go park. Skierowała również swój wysiłek na rozpoznanie historii tego miejsca, jak również losów mieszkańców okolicznych wsi będących w związkach z Dworem. Ten międzypokoleniowy kontakt pozwolił przybliżyć obraz życia w Dworze Krasnogrudzkim i jego związek z okoliczną ludnością. Spisane przez młodzież wspomnienia mieszkańców z okolic Dworu, to przywracanie pamięci przez ludzi spracowanych i już bardzo wiekowych, dla których pozostawała tylko wyniszczająca praca fizyczna a najważniejszym problemem było materialne utrzymanie się przy życiu. W tych opowieściach znajdujemy wyraźne opisy konkretnych spraw bytowych, emocjonalne stany obaw i niepewności, rozgoryczenia i rozpaczy, niewiarę w możliwość zmiany swego losu. Byli oni obecni w parku Krasnogrudzkiego Dworu, na wieczorze wspomnieniowym z okazji pierwszej rocznicy śmierci Czesława Miłosza.

Spisane wspomnienia mieszkańców Krasnogrudy pozwalają przywrócić pamięci realia wsi z okresu międzywojennego, dziś tak niechętnie zauważane. Miłosz o tamtych czasach w peryspektywie całego kraju wypowiedział się w książce Wyprawa w dwudziestolecie. Ale zanim do tego dojrzał, w Krasnogrudzie dosięgły go realia życia.

Właśnie rzeczywistość, w której rozgrywa się życie ludzkie stała się dla Miłosza przedmiotem namysłu, refleksji, wnikliwej obserwacji, często prowadzącej do niepokoju o zabarwieniu katastroficznym. W późniejszym okresie relacja ta nabiera cech bardziej ironicznych, dostrzega komizm i groteskę naszej egzystencji, dąży do rozpoznania polskich zapętleń historycznych i kulturowych Ta przeciwstawność oglądu życia jest ważną cechą twórczości Poety.

 

Przebywanie Miłosza w Krasnogrudzkim Dworze, w otoczeniu przyrody i w atmosferze beztroskiego letniego wypoczynku, ale i obok życia biegnącego we wsiach otaczających Dwór, można uważać za ważne doświadczenie w rozpoznawaniu rzeczywistości okresu międzywojennego przez wrażliwego studenta z Wilna, miasta pełnego napięć społecznych i narodowych.

Może tu na tym skrawku krasnogrudzkiej ziemi rozpoczęła się droga wiecznych poszukiwań i wewnętrznej niezgody na rozpoznawaną rzeczywistość. Może tu zrodził się niepokój, który doprowadził do słów:


Który skrzywdziłeś człowieka prostego
Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając
Gromadę błaznów koło siebie mając.

Emocjonalny związek Miłosza z Krasnogrudą jest pełen zagadek, także osobistych. Gdy w 1989 roku odwiedzi Suwalszczyznę, po raz pierwszy od momentu, gdy ją opuścił w 1936 roku, powie: Kraina wietrznych wyżyn, jezior i świerkowych lasów, …miejsce bardzo wielu sprzecznych przeżyć.

Zbigniew Fałtynowicz, w swej arcyciekawej pracy przedstawiającej pobyty Czesława Miłosza na Suwalszczyźnie w dwudziestoleciu międzywojennym, nadał jej tytuł Niepojęta identyczność, niepojęte oddzielenie. Tytuł ten autor zapożycza z wiersza Powrót (Almanach Sejneński 2, s. 227). Patrząc na fotografię zamieszczoną w tym opracowaniu, pod którą istnieje podpis „Czesław Miłosz w Krasnogrudzie, połowa lat trzydziestych XX wieku”, nie widzi się żadnego „oddzielenia”, a raczej „identyczność” łączącą go z atmosferą polskiego dworu, stanowiącego przecież paradygmat polskości, uwieczniony tak wyraźcie przez H. Sienkiewicza w Rodzinie Połanieckich. W pracy Z. Fałtynowicza odnajdujemy odpowiedz Poety na pytanie o wrażenia z odwiedzin Krasnogrudy w 1989 roku czyli po pół wieku nieobecności w niej: …nie chciałbym dotykać tych wrażeń. Pozostaje pytanie skąd taki dystans do przeszłości, to „niepojęte oddzielenie”?

 

Na ogół dążąc do zrozumienia Poety rozpoznajemy samych siebie. W tym między innymi wyraża się twórcza rola poety i społeczna funkcja poezji. Więc może „niepojętego oddzielenia” Czesława Miłosza wobec Krasnogrudy szukajmy w ówczesnych realiach życia okresu międzywojennego. Szukajmy zarówno w progach Dworu Krasnogrudzkiego jak i w chatach chłopskich położonych wśród jezior na pograniczu polsko-litewskim. Dlatego są nam potrzebne wspomnienia ich mieszkańców spisane przez młodzież sejneńską.

Po upływie kilkudziesięciu lat w Rodzinnej Europie w rozdziale „Przodkowie” napisze: „Niewątpliwie, rzucając kamienie do wody i włażąc na drzewa, byłem wolny i tylko niekiedy podczas wakacji w domu dziadków Kunatów (gdzie się urodziłem), inność wiejskich chłopców budziła we mnie niepokojące myśli nierówności. Jednakże byłem, niezależnie od mojej woli, już zaklasyfikowany”.

Zagłębijmy się w strofy wiersza Walc napisanego przez Poetę w 1942 roku w Warszawie, gdy prowadził ostrą polemikę o przyszłość Polski z młodzieżową prawicą zgromadzoną wokół podziemnego pisma „Sztuka i Naród”. Wiersza, z ogromną ekspresją wygłoszonego przez Weronikę Czyżewską z ganku Dworu do zebranych w Krasnogrudzie z okazji wspomnianej pierwszej rocznicy śmierci Czesława Miłosza. Czyż źródło poetyckich przenośni tego wiersza, powstałego w tragicznych latach okupacji nie umiejscowiło się przypadkiem w Krasnogrudzie?


Wczujmy się w nastrój walca jednego z wyznaczników rytmu życia we dworze:


A jedwab szeleści o nagość, ach cyt.
I pióra, i perły w hucznej przestrzeni
I szepty, wołanie i zawrót głowy, i rytm.
Z tym rytmem życia dworskiego zderza się również inny czas:
Lat cicho w klepsydrach przesącza się piach
Aż przyjdzie czas gniewu, dopełnią się miary
I krzakiem ognistym śmierć stanie we drzwiach.

Poeta rozumie, że rytm przyszłości nie będzie wyznaczać walc we dworze:


A gdzieś tam daleko poeta się rodzi
Nie dla nich, nie dla nich napisze ich pieśń.

Poeta wie, że z odmętu historii wyłoni się obcy świat wobec rytmu życia dworskiego:


To on wynurzony z odmętu historii
Tak szepcze w ucho i mówi: no patrz

Stań tutaj przy oknie i uchyl zasłony
W olśnieniu, widzeniu, na obcy spójrz świat.

W młodości zawsze Miłosza intrygowała przyszłość. Stawiając pytania o przyszłość, można przypuszczać, że obserwowane życie w Krasnogrudzkim Dworze, w letnie beztroskie wakacje nie napawało go optymizmem. Ostateczny wyraz tego spojrzenia dokona się wraz z tragedią 1939 roku. Może dlatego tak trudny był powrót Poety po około pół wieku na Suwalszczyznę. Dał temu wyraz w wierszu Powrót gdzie natrafiamy na następującą refleksję:


Stanąłem nad wodą i tak jak wtedy lekko łuszczyła się fala
Niepojęta identyczność, niepojęte oddalenie.

Można zaryzykować stwierdzenie, że Miłosz szanował Dwór Krasnogrudzki, ale go nie cenił. Może dlatego w rozmowie z profesorem Andrzejem Strumiłło i dyrektorem sejneńskiego Ośrodka „Pogranicze” Krzysztofem Czyżewskim dokonał symbolicznego gestu – wziął kartkę papieru i pisemnie Dwór Krasnogrudzki bez żadnych warunków „podarował” sejneńskiemu „Pograniczu”, będąc przekonanym, że w tym miejscu rozwinie się odmienne, nowe życie, inne od tego jakie poznał tu w swej młodości.

Ponownie wiersz Powrót:


Myślę, że dusza ludzka należy do anty – świata,

Który jest prawdziwy, tak jak ten tutaj jest prawdziwy,
I straszny, i śmieszny, i bezsensowny,

Może Suwalszczyzna, Sejneńszczyzna, Krasnogruda zrodziły młodzieńczy emocjonalny konflikt w Poecie, który wyznaczył całą jego drogę życiową a którą cechują słowa:


Trudziłem się i wybierałem jego przeciwieństwo,
Naturę doskonałą, wyniesioną ponad chaos i przemijanie.

 

Miłosz do wybuchu wojny w coraz większym stopniu dystansuje się wobec społeczno – politycznej rzeczywistości dwudziestolecia. Oglądał ją, widząc jednocześnie przemiany na Wschodzie i Zachodzie, tworząc refleksję o zabarwieniu katastroficznym. Katastroficzne wizje Miłosza spełniły się, świat przedwojenny legł w gruzach we wrześniu 1939 roku i w 1945 roku, to on wynurzony z odmętu historii, …..na obcy spójrz świat.

Wraz z odmętem historii w katastroficznych zdarzeniach przestał istnieć tamten Dwór Krasnogrudzki. Po latach na tę minioną epokę Miłosz spojrzy bardziej ironicznie i powie o niej w wierszu W toaście:

Nie spotkałem nigdzie takiego baroku,
Takich wód przezroczystych i takich obłoków,
A także takich dziwactw i staroświecczyzny,
Która tam uchodziła za symbol ojczyzny.

Lecz między nami mówiąc, ta wsławiona ziemia
Żeby tam mieszkać, była już nie do zniesienia,
Absurd można wytrzymać, jeżeli jest w miarę,
Tam jednak był nie jeden i nawet nie parę.

To tu w Krasnogrudzie, jak powiada Miłosz o sobie „ja młodzik”, zderzył się ze światem, o którym pół wieku później w wierszu Powrót powie, i prawdziwy, i straszny, i śmieszny i bezsensowny. Rozpoznawanie poezji to rozpoznawanie samych siebie, a w przypadku twórczości Czesława Miłosza to droga do wiedzy. Co dobrego, ale i co złego z ówczesnej rzeczywistości w nas jeszcze pozostało. To droga rozumienia dramatów i kształtowania nadziei.

Autor jest historykiem, em. pracownikiem centralnej administracji państwowej.


Wojciech Domosławski
Res Humana nr 5/2011, s. 32-34


Komentarze:

Dodaj swój komentarz:

Imię i nazwisko:*

Adres e-mail:*

Treść:*

ładowanie...

Kod z obrazka:*

 

 pola oznaczone * są wymagane

Szukaj na stronie

Od 1 września

Dwór Miłosza w Krasnogrudzie

czynny od poniedziałku do piątku 10.00 - 16.00

 

 

 

 Instytucja współprowadzona przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP.

 

  Instytucja Kultury Województwa Podlaskiego

 

IV Kongres Archiwistyki Społecznej

"Krasnogrudzkie Archiwum Pogranicza. Opowieść Małgorzaty Sporek-Czyżewskiej" 

 

  

 

SEJNEŃSKA KSIĘGA BAŚNI- OPOWIADA POMYSŁODAWCZYNI BOŻENA SZROEDER

 

,,Atlas Sejneńskiego Nieba" 

wystawa Małgorzaty Dmitruk, Biała Synagoga

 

  

,,Żegaryszki II i Inne" 

wystawa Krzysztofa Czyżewskiego, Krasnogruda, aleja Gabrielii

 

 

  

 

 

Szanowni Państwo, drodzy Przyjaciele, kochani Rodzice, Sąsiedzi, Goście Sejn i Krasnogrudy, 

Bardzo zachęcamy do wsparcia Fundacji Pogranicze 1%-em Waszego podatku. Pomoc taka dla nas w dzisiejszych czasach jest jedną z możliwych dróg utrzymania naszego miejsca.  

Jak można przekazać 1% swojego podatku dla Organizacji Pożytku Publicznego jaką jest Fundacja Pogranicze? W zeznaniu podatkowym należy wpisać KRS Fundacji Pogranicze: 0000178248.

 

 

 

 

 

Oferta edukacyjna

Darowizny uzyskane przez Fundację Pogranicze

W związku z otrzymaniem darowizn, na podstawie art. 18 ust. 1f, pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397, ze zmianami), Fundacja Pogranicze podaje do publicznej informacji, że łączna kwota uzyskana z tego tytułu w okresie od 01.01.2020 r. do 31.12.2020 r. wyniosła 88.736,29 zł.

W 2020 roku Fundacja uzyskała również kwotę 9.545,20 zł w formie wpłat z 1% podatku oraz 5.667,98 z tytułu zbiórki publicznej nr 2018/2901/OR.

Otrzymane darowizny Fundacja Pogranicze w całości przeznaczyła na realizację działań statutowych.

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.

INFORMACJA O POLITYCE PRYWATNOŚCI