Sceny z życia pisarza, Grzegorz Pyszczek, "Nowe Książki"

Wśród wielu charakterystycznych masek socrealu i PRL-u winno się znaleźć także oblicze ubeka, i to nie tylko tego straszącego, a czasem bijącego lub wręcz zabijającego, lecz tego bardziej przewrotnego, cywilizowanego. Jego portret został zarysowany w tomie esejów Normana Manei. "Elegancki młody człowiek (z sekcji pisarzy) - pisze autor o swoim spotkaniu z przedstawicielem rumuńskiej bezpieki - częstował mnie papierosami marki Kent [w okresie realnego socjalizmu był to towar deficytowy, a poza tym jeden z symboli burżuazyjnego luksusu - G.P.], był uprzejmy i zrównoważony, otwarty na dialog. Przeszło godzinę rozmawiał ze mną o... Faulknerze. Muszę przyznać, że naprawdę kompetentnie. Potwierdził w ten sposób, że w ostatnich dziesięcioleciach securitate odnosiła sukcesy w werbowaniu najlepszych studentów uniwersytetu". 


Norman Manea, odnoszący coraz większe sukcesy na amerykańskim rynku wydawniczym, jest Żydem pochodzącym z Rumunii. Rozpoczął karierę literacką w Stanach Zjednoczonych pisząc w języku angielskim. Publikował już wcześniej w Rumunii (i po rumuńsku), miał jeszcze w czasach rządów komunistycznych pewne sukcesy i jednocześnie zaznał represji ze strony cenzury. Od 1986 jest na Zachodzie, a od 1988 w USA. Tom O klownach zawiera nie tylko szkice poświęcone rozrachunkom pisarza z rzeczywistością rumuńskiego komunizmu - znajdziemy tu również spojrzenie autora na inne aspekty rumuńskiej historii i kultury. Przede wszystkim Manea rozpatruje znaną sprawę zaangażowania światowej sławy rumuńskiego religioznawcy Mircei Eliadego w działalność polityczną przedwojennego ugrupowania prawicowego "Żelazna Gwardia". Wydaje się jednak, że zarówno ten esej, jak i inny, poświęcony rumuńskiemu dyktatorowi Ceauşescu, niewiele wnoszą do naszej wiedzy na ten temat (choć może inaczej sprawa wygląda z zachodnim czytelnikiem). 

Prawdziwą natomiast dla mnie rewelacją są takie szkice, jak np. Recenzja cenzora, Historia pewnego wywiadu, gdzie na kanwie relacji ze swoich perypetii z rumuńską cenzurą Manea penetruje, dość już znaną, choć jeszcze nie w pełni, sferą komunistycznego terroru, lecz także skupia się na innej socjotechnice komunizmu - manipulacji. Interesuje go ten okres w dziejach komunizmu, gdy "pojawiło się (...) już młodsze pokolenie działaczy, którzy ukończyli studia uniwersyteckie, mieli doktoraty i zaliczali zagraniczne staże. Cyniczna dwulicowość tego pokolenia od początku była widoczna". Wymiana pokoleniowa wiązała się z charakterystyczną zmianą stosowanych technik. Terror lub oddziaływanie czysto administracyjne starano się zastąpić lub uzupełnić manipulacjami propagandowymi. W arsenale tych ostatnich środków niepoślednią rolę odegrała organizowana krytyka, kontrolowany pluralizm, zdalnie sterowany dialog. "Partii udawało się stopniowo zastępować autentyczną inteligencję (coraz bardziej izolowaną, biedną i sterroryzowaną) jakąś podróbką, uprzywilejowaną ťelitąŤ - pisze Manea. - Co więcej, pozwalała nawet owej groteskowej namiastce elity na wątpliwą, dobrze wynagradzaną i manipulowaną przez siebie kontestację. Wydawano w dużych nakładach najróżniejsze powieści i poematy demaskujące nadużycia, popełnione w mniej lub bardziej odległej przeszłości. Pisywali je oficjalni pisarze, dobrze opłaceni za tę obłudną kontestację na zamówienie". 

Czy ten okres w dziejach komunistycznego systemu można traktować jako postęp w porównaniu z wcześniejszym, terrorystycznym i pałkarskim, niejednokrotnie zbrodniczym? W jakiejś mierze na pewno. Rezygnacja z przemocy fizycznej lub ograniczenie jej można uznać za pewne ucywilizowanie systemu, tym bardziej był on jednak groźny w sferze duchowej. Specyficzna, przynajmniej dla polskich warunków, była swoista zdolność do metamorfozy, wręcz mimikry. Jakże charakterystyczne były tu lata osiemdziesiąte, gdy jedno oficjalne pismo udawało XIX-wieczny organ polskiego pozytywizmu, inny zaś wydawany pod oficjalnymi auspicjami miesięcznik epatował artykułami o ezoteryce, erotyce, narkotykach itd. Kogóż to wtedy nie mieliśmy? Wybierać można było wśród aparatczyków-liberałów, aparatczyków-narodowców, aparatczyków-hippisów, a także wśród najdziwniejszej na świecie rasy aparatczyków-nieaparatczyków. Manea z nieprawdopodobną wrażliwością i intuicją opisuje te formy oddziaływania ówczesnego systemu, zdając sobie w pełni sprawę z zagrożeń moralnych i intelektualnych tamtego stanu rzeczy. O swoim ubeckim nieproszonym interlokutorze pisze, że "nie nalegał, nie przesłuchiwał, nie zmuszał mnie do wyznań, po prostu z układaną dwulicowością prowadził dialog. Uśmiechnął się ironicznie, z wyższością, kiedy odrzuciłem jego zaproszenie na kolejne "przyjacielskie spotkanie". 

Autor po mistrzowsku opisuje i analizuje zjawisko rozłączności między komunikacją w sferze publicznej i prywatnej. Rozłączność ta obejmowała, co zrozumiałe, nie tylko tych, którzy byli poddani systemowi, lecz także przedstawicieli samego aparatu władzy. W prywatnej lub półprywatnej rozmowie funkcjonariusz służby bezpieczeństwa niejednokrotnie okazywał się bardziej "zachodni" niż jego posądzany o opozycyjność rozmówca. Czy udawał? A jeżeli tak, to przed kim, czy tylko przed innymi, czy przed samym sobą? Manea skupia się na opisie zjawiska. Nie jest jednak bezzasadnym pytanie, czy same zmiany ustrojowe są w stanie zatrzeć w zbiorowej i indywidualnej psychice ślady tych rodzących powszechną nieufność zabiegów manipulacyjnych, tym bardziej że wnikały one w najgłębsze warstwy ludzkiej psychiki. 

"Czułem się nieswojo - opisuje Manea swe wrażenia z rozmowy z funkcjonariuszem securitate - nie mogłem znaleźć miejsca ani odpowiednich słów. Dziwaczna, pokrętna, wyalienowana istota, byłem czymś w rodzaju głuchoniemego jąkały, który nie bardzo wie, na jakim świecie i po co żyje. Co za kontrast z moim rozmówcą, tak bardzo swobodnym, racjonalnym, dobrze ułożonym, takim chłonnym i przepełnionym dobrymi chęciami". To przecież już nie konfrontacja opozycjonisty z funkcjonariuszem władzy, ale coś więcej - to próba przekształcenia psychiki człowieka w psychikę bezwzględnie zależną, zakompleksioną, nie marzącą nawet o samodzielności. 

Ciekawe eseje Manei konfrontują nas ponownie z może zbyt skwapliwie zapomnianą przeszłością, zmuszając do pytania nie tylko o jej polityczne czy ekonomiczne konsekwencje, lecz przede wszystkim o psychiczne urazy pozostawione przez przeszłą epokę i o duchową kondycję przeżywającego je człowieka. 

Grzegorz Pyszczek, "Nowe Książki" 12/2002

 

Norman Manea, O klownach. Dyktator i Artysta. Sejny 2001, Fundacja Pogranicze.

 


Komentarze:

Dodaj swój komentarz:

Imię i nazwisko:*

Adres e-mail:*

Treść:*

ładowanie...

Kod z obrazka:*

 

 pola oznaczone * są wymagane

Szukaj na stronie

Pogranicze on-line - prezentacja w przestrzeni wirtualnej naszych artystycznych i edukacyjnych działań w Sejnach i Krasnogrudzie, a także na innych pograniczach świata.

Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza

 

 

Mikołaj Trzaska i Orkiestra Klezmerska Teatru Sejneńskiego. 8 sierpnia 2020

Wspomnienie Misterium Mostu 2020

TONY JUDT LECTURE, wykład Krzysztofa Meissnera - Fizyka i transcendencja

Sejneńska Spółdzielnia Jazzowa - Kuba Więcek Trio - 24 lipca 2020

III Debata WOKÓŁ XENOPOLIS

II Debata WOKÓŁ XENOPOLIS

I Debata WOKÓŁ XENOPOLIS

 

 

Oferta edukacyjna

Darowizny uzyskane przez Fundację Pogranicze

W związku z otrzymaniem darowizn, na podstawie art. 18 ust. 1f, pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397, ze zmianami), Fundacja Pogranicze podaje do publicznej informacji, że łączna kwota uzyskana z tego tytułu w okresie od 01.01.2019 r. do 31.12.2019 r. wyniosła 58.155,28 zł.

W 2019 roku Fundacja uzyskała również kwotę 8.846,30 zł w formie wpłat z 1% podatku oraz 10.212,62 z tytułu zbiórki publicznej nr 2018/2901/OR.

Otrzymane darowizny Fundacja Pogranicze w całości przeznaczyła na realizację działań statutowych.

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.

INFORMACJA O POLITYCE PRYWATNOŚCI